Tỷ lệ vi phạm bản quyền phần mềm ở Việt Nam trong năm 2007 và 2008 là 85%, nghĩa là trong hai năm này, có đến 85% phần mềm doanh nghiệp (DN) được sử dụng ở Việt Nam là các phần mềm bất hợp pháp. Và chỉ tính riêng năm 2008, giá trị bán lẻ của các phần mềm bị ăn cắp ước tính là 275 triệu đô la Mỹ. Trong khi đó, mức phạt tối đa chỉ là 100 triệu đồng và mức phạt thực tế chỉ dừng ở mức không quá 15-20 triệu đồng.

Vấn đề đặt ra chính là tính răn đe thấp của các hình phạt hiện hành – đây là quan điểm mà ông Jeffrey J. Hardee, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, Liên minh Phần mềm Doanh nghiệp BSA, đưa ra trong cuộc trao đổi với Nhịp Sống Số xung quanh vấn đề này. Theo ông Jeffrey, điều đáng nói là, “thủ phạm” chính là các DN, các tổ chức. Những tổ chức, DN này đã tìm cách “tiết kiệm” số tiền lẽ ra phải bỏ ra để mua các giấy phép sử dụng phần mềm hợp pháp. Nguồn lợi thương mại bất hợp pháp này có được từ hành vi “ăn cắp” bản quyền và hành vi đó gây tổn hại nghiêm trọng tới lợi ích của các công ty phần mềm, của những cá nhân/ tổ chức sử dụng phần mềm hợp pháp và của cả Chính phủ những nước mà nạn ăn cắp bản quyền hoành hành. 

Giơ không cao,đánh cũng khẽ

Tại Việt Nam, những DN ăn cắp bản quyền chưa bị truy cứu trách nhiệm

Liên minh Phần mềm Doanh nghiệp (BSA) được thành lập vào năm 1988 và kể từ đó là người đại diện cho các DN phần mềm hàng đầu thế giới trong quan hệ với các chính phủ và người tiêu dùng. Các thành viên khu vực và các thành viên toàn cầu của BSA là những công ty hàng đầu trong lĩnh vực phát triển các phần mềm cho máy tính cá nhân và công nghệ máy tính như Adobe Systems, Autodesk, Apple, Corel, McAfee, Microsoft, Siemens and Symantec

hình sự nên các chủ sở hữu bản quyền chỉ có thể dựa vào các chế tài dân sự để thực thi các quyền của mình. Theo đại diện BSA, tính răn đe của các chế tài dân sự đối với việc các DN vi phạm còn ở mức rất thấp, quá trình theo đuổi dài và tốn kém. Nếu một DN bị phát hiện đã vi phạm bản quyền, họ chỉ phải bồi thường cho khoản lợi nhuận bị mất đi và cho giá trị thực tế của phần mềm mà mình đang sử dụng. Như vậy vẫn được coi là “dễ chịu” hơn so với việc xin phép và trả phí sử dụng từ trước. Đồng thời, việc không bị truy cứu trách nhiệm hình sự vô hình chung khiến người ta cho rằng đó không phải là một hành vi phạm pháp nghiêm trọng.

Hậu quả của việc này đã được đề cập đến nhiều lần, nó gây ảnh hưởng tiêu cực tới giá của các phần mềm hợp pháp, làm cho những người sử dụng phần mềm hợp pháp phải trả một phần không tương xứng trên tổng chi phí cho việc phát triển phần mềm. Đồng thời, vấn nạn này cũng làm giảm nguồn thu thuế cho Nhà nước và ảnh hướng xấu tới việc tạo ra những việc làm mới trong nền kinh tế.  

Hơn thế, nếu ai cũng sẵn sàng sử dụng và dễ dàng có các phần mềm bất hợp pháp, việc phát triển thị trường của các nhà cung ứng phần mềm nội địa đương nhiên sẽ đình trệ. Tương tự, việc nhập khẩu công nghệ cũng sẽ gặp khó khăn vì các nhà cung ứng nước ngoài chẳng mấy hứng thú với việc tham gia vào các thị trường với các mức tổn thất nặng nề do quyền sở hữu trí tuệ bị đánh cắp.

Tại hầu hết các nước, để thực sự ngăn cản việc các doanh nghiệp ăn cắp bản quyền, người ta áp dụng các chế tài hình sự. Hậu quả từ việc vi phạm bản quyền rất nặng nề. Cái giá mà doanh nghiệp bỏ ra để mua phần mềm hợp pháp sẽ thấp hơn nhiều so với mức phạt mà họ phải trả nếu ăn cắp bản quyền phần mềm. Câu hỏi đặt ra là, phải chăng đã đến lúc Việt Nam cần có những chính sách mạnh mẽ và thực sự có hiệu quả cho vấn nạn này?

Cần những chế tài đủ sức răn đe

Các chế tài hình sự đối với các DN ăn cắp bản quyền là một yêu cầu chủ chốt được đưa ra trong Hiệp định quan trọng của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) điều tiết các quyền sở hữu trí tuệ - đó là Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của các quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS).

Điều 61 của Hiệp định TRIPS quy định rằng phải có các chế tài hình sự “ít nhất là đối với các trường hợp cố tình giả mạo nhãn hiệu hàng hóa hay cố tình ăn cắp bản quyền với quy mô thương mại”

BSA cho rằng, Điều 61 nói trên yêu cầu các nước thành viên WTO phải có các chế tài hình sự đối với mọi trường hợp ăn cắp bản quyền, kể cả các người sử dụng cuối cùng, một khi hành vi ăn cắp được thực hiện “với quy mô thương mại”.

Từ “thương mại” (commercial) nhìn chung nói đến cái gì đó đặc trưng của kinh doanh (business) và thương mại (commerce). Còn từ “quy mô” (scale) nói đến sự đánh giá tương đối về mức độ hay cấp độ. Do vậy, cụm từ “ăn cắp bản quyền với quy mô thương mại” trong Điều 61 của Hiệp định TRIPS bao gồm mọi hành vi ăn cắp bản quyền được cố tình thực hiện ở cấp độ kinh doanh hay buôn bán, là cấp độ đối ngược lại với cấp độ sử dụng vào mục đích cá nhân. Do vậy, Hiệp định TRIPS yêu cầu phải có các chế tài hình sự đối với hành vi ăn cắp bản quyền xảy ra trong quá trình thực hiện các hoạt động thương mại hay sản xuất, kinh doanh. Việc các doanh nghiệp ăn cắp bản quyền là hành vi vi phạm thuộc nhóm này.

Từ phân tích trên, BSA đề xuất nên sửa đổi Bộ Luật hình sự để quy định các chế tài hình sự đối với các người sử dụng cuối cùng là các DN vi phạm bản quyền trong quá trình thực hiện các hoạt động buôn bán, kinh doanh của mình. Cụ thể là: “Điều 170a. Tội xâm phạm quyền tác giả và các quyền liên quan

“1. Người nào không được phép của chủ thể quyền tác giả và các quyền liên quan mà cố ý thực hiện một trong các hành vi sau đây xâm phạm quyền tác giả hoặc các quyền liên quan vào mục đích sản xuất, kinh doanh, hay thương mại, cho dù có động cơ thu lợi nhuận hay không , thì bị phạt tiền từ năm mươi triệu đồng đến năm trăm triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến hai năm…”

“BSA đánh giá cao những nỗ lực của Việt Nam trong việc đưa ra các chế tài hình sự đối với hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ nói chung và bản quyền nói riêng. Các chế tài này sẽ làm tăng tính răn đe đối với các hành vi ăn cắp bản quyền. Đồng thời, kết quả từ sự nghiêm minh này sẽ làm lợi cho nền kinh tế Việt Nam - thông qua việc tạo thêm công ăn việc làm, tăng các nguồn thu thuế và cổ vũ cho sự phát triển của ngành công nghiệp phần mềm của Việt Nam”, ông Jeffrey nói.